آثار درویشی دریک نگاه

آواز سحر

 آهنگساز: محمدرضا درويشى

 تريو براى دو كلارينت و پيانو

 نشر آروين، 1376

  تريوى آواز سحر براساس مقام سحرى در حوزه رواج موسيقى تنبور نگاشته شده است. مقام سحرى از جمله مقام‏هاى قديمى ايران است كه در منطقه كرمانشاهان رايج و از مقام‏هاى مهم تنبور به‏شمار مى‏آيد.

    آهنگساز با برداشتى آزاد، قطعه را براى دو كلارينت و يك پيانو تصنيف نموده است. در مقدمه كتاب توضيحاتى در مورد فواصل و گام مورد استفاده آمده است. سپس 14 صفحه كتاب به پارتيتور اين تريو اختصاص دارد. آواز سحر در سال 1375 تصنيف و اجرا شده و درويشى اين قطعه را به اكبر محمدى (نوازنده كلارينت) تقديم كرده است.

درباره هنر و ادبيات

گفت و شنودى با محمدرضا درويشى

به كوشش: ناصر حريرى

نشر آويشن - نشر گوهرزاده، 178ص 1373

اين كتاب شامل گفت‏وگوى ناصر حريرى با محمدرضا درويشى است كه در ارديبهشت و خرداد 1371 صورت گرفته است. در اين كتاب به صورت شفاف و در يك گفت‏وگوى رودررو با ذهنيات محمدرضا درويشى مى‏توان آشنا شد. كتاب هرچند داراى فصل‏بندى مشخص نيست اما موضوعات مختلفى مانند: آهنگسازى، موسيقى ايرانى، مفاهيم موسيقى، نقد موسيقى، فرهنگ و سنّت در آن گنجانده شده است. 20 صفحه پايانى كتاب نيز شامل فهرست راهنما بر اساس حروف الفباء است.

    با مطالعه اين كتاب ديدگاه‏ها و نظريات و دغدغه‏هاى درويشى در موضوعات مختلف فرهنگ و موسيقى در سال‏هاى گذشته روشن و مشخص مى‏گردد كه مى‏توان گفت بسيارى از اين موارد همچنان به قوت خود باقى است، اما با نگرشى عميق‏تر: "در موسيقى ايران در واقع هنوز هيچ كار بنيادى نشده است. تاريخ موسيقى ايرانى هنوز به مراحل مقدماتى پژوهش نرسيده است. رسالات قديم موسيقى ايران بايد ترجمه و تصحيح و منتشر شوند. روايت‏هاى مختلف رديف بايد دوباره به شكلى اصولى آوانويسى شده، تجزيه و تحليل شوند و با يكديگر مقايسه گردند. زمينه‏هاى مختلف براى تدوين مبانى نظرى موسيقى ايرانى بايد فراهم شود. فرهنگ سازها و فرهنگ اصطلاحات و واژه‏هاى موسيقى ايران از قديم تاكنون بايد تدوين شود... اينها يك دريا كار است. تنها ساز زدن به گونه سطحى و بى‏انديشه يا ساختن موسيقى‏هاى بى‏هويت و به‏دور از اصالت‏هاى فرهنگى راه به جايى نخواهد برد. موسيقى ايران به مردان انديشمند محتاج است. مشكل ما فقدان انديشه است، نه فقدان موسيقى‏نواز."

   (از متن كتاب ص 154 ,153)

زمستان براى آواز و اركستر سمفونيك

موسيقى: محمدرضا درويشى

شعر: مهدى اخوان ثالث

آواز: شهرام ناظرى

ناشر: سازمان فرهنگى و انتشاراتى ابتكار، 1363

موسيقى اين اثر توصيفى است. اين توصيف از دو زاويه انجام شده، يكى بازسازى تصويرهاى شعر كه عمدتاً به‏وسيله خط آواز و بخشى از مطالب موسيقى كه اين خط را دربر مى‏گيرد انجام مى‏شود و ديگرى بازسازى مفهوم زمستان كه كلى‏تر و دربرگيرنده ابعادى به‏مراتب وسيع‏تر از ابعاد شعر است.

    فرم اثر: توصيفى بودن قطعه ايجاب مى‏كند كه از نظر فرم با هيچ‏يك از فرم‏هاى متداول موسيقى اركسترى غرب و يا فرم‏هاى تثبيت‏شده موسيقى سنتى ايران انطباق نداشته باشد.

    ملودى آوازها از شهرام ناظرى است و اين خود يك فضاى دوگانه را در اركستراسيون اثر و فرم آوازى به‏وجود آورده است.

موسيقى مازندرانى براى آواز و اركستر

تنظيم براى اركستر: محمدرضا درويشى

آواز: نوراللَّه عليزاده - ابوالحسن خوشرو

تاريخ ضبط: بهار 1361

ناشر: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور

 موسيقى مازندرانى اولين اثر صوتى از درويشى است كه به صورت كاست منتشر شده است. اين اثر براساس نغمه‏هاى گردآورى شده توسط هنرمند گرامى احمد محسن‏پور، براى اركستر تنظيم گرديده است.

    فهرست قطعات مجموعه:

    روى الف:  1. هرايى، 2. دوش بِرار، 3. پلنگِ سر كوه

    روى ب: 1. پِغوم، 2. دست نَيرَمَه گورَه، 3. پلنگِ سر كوه

 موسم گل براى آواز و اركستر سمفونيك

 آهنگساز و تنظيم ‏كننده: محمدرضا درويشى

 آواز: ايرج بسطامى

 ناشر: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور

 تاريخ ضبط: تابستان 1369

 روى الف: دشتى

      براساس تصنيف گريه كن، شعر و آهنگ: عارف قزوينى

      تصنيف موسم گل، شعر از وحيد دستگردى، آهنگ از موسى معروفى

 روى ب: بيات اصفهان

      جامه‏ دران، براى اركستر

     تصنيف سلسله موى دوست، شعر از سعدى و شيدا، آهنگ از على‏ اكبر شيدا

    گرچه اين مجموعه براساس سه تصنيف قديمى بنا گشته، اما قابل ذكر است كه بازسازى تصانيف قديمى به مفهوم مصطلح آن انگيزه اصلى براى پديد آمدن آن نبوده است. از نقطه‏ نظر بازسازى، انتخاب اين تصانيف تنها بدان دليل است كه از ميان ده‏ها تصنيف قديمى امكان بيشترى براى ارائه اركسترى داشته‏اند. اما ارائه موسيقى اركسترى ايرانى و جستجو و تجربه در خصوص دو موضوع هارمونى و اركستراسيون ايرانى بر بستر ملودى‏هاى آشنا و جاافتاده در اذهان، عامل اصلى براى پديد آمدن اين مجموعه بوده است.

   (از متن بروشور نوار و سى ‏دى)

كيسه برنج

 موسيقى: محمدرضا درويشى

 موسيقى فيلم‏هاى كيسه برنج، سرود دشت نيمور، كاردِه

 ناشر: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور، 1378

 روى اول: موسيقى فيلم كيسه برنج

 كارگردان: محمدعلى طالبى

 ارديبهشت 1375

 روى دوم: منتخبى از موسيقى دو فيلم سرود دشت نيمور و كارده

 زمستان 1366- بهار 1367

 در اين آثار با اركستراسيون و استفاده از سازهاى متفاوت و متنوع روبه‏روييم. در موسيقى فيلم كيسه برنج استفاده از ساز دونَلى بلوچستان و سازهايى نظير سرنا، نى‏لبك و بالابان در كنار سازهاى متداول ايرانى و سازهاى اركستر سمفونيك به‏همراه كُر كودكان، فضايى قابل توجه و متفاوت را پديد آورده است.

 موسيقى فيلم‏هاى: تخته سياه، روزى كه زن شدم

 موسيقى: محمدرضا درويشى

 ناشر: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور، بهار 1380

 روى اول: موسيقى فيلم تخته سياه

 كارگردان: سميرا مخملباف

 1378

 موسيقى اين فيلم را مى‏توان به دو بافت مختلف تفكيك كرد:

      1 قسمت‏هايى كه از صدادهى و سازبندى متعارف پيروى مى‏نمايد

    .  2 قسمت‏هايى كه اصوات و نغمه‏هاى مستند به صورتى نامتعارف در تركيب با اصوات ديگر قرار گرفته‏اند. براى اجراى قسمت‏هايى از اين موسيقى سه نوع ساز ابداع شده است

    نى ‏لبك‏هاى چوبى داراى كوليس، سوتك‏هاى سفالى سوراخ‏دار و نى‏لبك‏هاى فلزى

 روى دوم: موسيقى فيلم روزى كه زن شدم

 كارگردان: مرضيه مشكينى

 1379

 براى ساخت موسيقى اين فيلم از سه منبع صوتى استفاده شده است

    .  1. صداهاى انسانى و اصوات اكوستيك

    .  2. صداهاى الكترونيك

    .  3. نواهاى ضبطشده از موسيقى ‏هاى مستند

    مجموعه اين منابع صوتى بر اساس فرهنگ موسيقايى 4 منطقه از ايران يعنى بلوچستان، تركمن‏صحرا، بوشهر و گيلان بنا شده است

جان عشاق براى آواز و اركستر

آهنگ: پرويز مشكاتيان

 تنظيم: محمدرضا درويشى

 آواز: محمدرضا شجريان

 گنبد مينا براى آواز و اركستر

 آهنگ: پرويز مشكاتيان

 تنظيم: محمدرضا درويشى

 آواز: محمدرضا شجريان

 ناشر: شركت دل ‏آواز

 مجموعه دو اثر مستقل آوازى كه محصول همكارى سه هنرمند موسيقى ايرانى است. در اين آثار، ملودى ساخته مشكاتيان را درويشى براى اركستر تنظيم نموده است.

    در هريك از اين دو اثر قطعاتى به عنوان مقدمه توسط درويشى ساخته شده است. اين دو اثر هرچند محصول يك دوران كارى است، اما در دو كاست جداگانه منتشر گرديده است. در انتشار اين آثار، يك روى آن، ارتباطى با مجموعه يادشده ندارد بلكه توسط ناشر بدين‏گونه انتشار يافته است. در پائيز 1382 اين دو اثر در قالب يك سى‏ دى واحد توسط شركت دل ‏آواز انتشار يافت.

  آلبوم‏هاى موسيقى

 گردآورى و ضبط: محمدرضا درويشى

   1. هفت اورنگ (مجموعه چهار نوار از موسيقى نواحى ايران به همراه كتاب)

   2. موسيقى شمال خراسان (مجموعه سه نوار به همراه كتابچه)

   3. آيينه و آواز (مجموعه بيست و هشت نوار از موسيقى آيينى و آوازى نواحى ايران به همراه كتاب)

   4. موسيقى بلوچستان (اجراى دونلى: شيرمحمد اسپندار، به صورت سى‏دى و نوار)

  5. سماع - مقام‏هاى تنبور (اجرا: سيد امراللَّه شاه‏ابراهيمى، به صورت سى‏دى و نوار)

  6. على گويم - مقام‏هاى تنبور (اجرا: درويش امير حياتى، به صورت سى‏دى و نوار)

 7. موسيقى حماسى ايران (مجموعه بيست و چهار نوار و سى‏دى به همراه كتاب)، در دست انتشار

از ميان سرودها و سكوت‏ها

 گزيده نوشتار و گفتار

 مؤلف: محمدرضا درويشى

 ناشر: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور

 چاپ اول: 296ص - 1380

 اين كتاب گزيده مقاله‏ها، سخنرانى‏ها و گفت‏وگوهايى است كه محمدرضا درويشى طى سال‏هاى 1367 تا 1379 در مطبوعات، همايش‏ها و كنفرانس‏ها با موضوعات گوناگون پيرامون موسيقى ارائه داده است.

    خواستم فرازهايى از آنچه انديشيده‏ام و تابلوهايى از آنچه در طول بيست سال در آن‏ها زيسته‏ام را به تماشا بگذارم. اين نوعى فرافكنى است و نوعى خلاص شدن از انگاره‏هاى موزون و گاه ناموزون كه خود پاره‏هايى از زندگى فكرى و هنرى يك انسان است.

   (از مقدمه مؤلف در ابتداى كتاب)

كتاب از سه بخش اصلى تشكيل يافته است:

      ( مقاله (مقاله‏هاى منتشر شده در مطبوعات و جرايد از 1369 تا 1379

      سخنرانى (سخنرانى در همايش‏ها، جشنواره‏ها و سمينارها)

  گفت‏وگو و اظهارنظر (گفت‏وگو با خبرنگاران، روزنامه‏نگاران و منتقدين)

كتاب از ميان سرودها و سكوت‏ها از جنبه‏هاى مختلف حائز اهميت است. از سويى مى‏توان با مجموعه‏اى از آثار منتشرشده مؤلف طى 15 سال گذشته در مطبوعات روبرو گرديد. دغدغه‏ها، گرايش‏ها و سمت و سوى فكرى محمدرضا درويشى از جمله مسايل ديگرى است كه در اين كتاب مى‏توان به‏خوبى با خط سير مشخص و روشن آن‏ها آشنا شد. مباحثى از قبيل هويت، فرهنگ، لزوم شناخت و تفكر در عرصه موسيقى ايران مطالبى است كه در اين نوشتارها روى آن‏ها تأكيد شده است.

 عناوين برخى مقالات:

    موسيقى محلى ايران، سنت يا نوآورى

 آواز داد اختر، بس روشن است امشب

    ريشه در زخمه‏هاى نهان

    مجنون مائيم و ليلى معنويت فراموش شده

 عناوين برخى از سخنرانى ‏ها:

    حماسه و حماسه‏سرايى در موسيقى ايران

     سازى كه مقدس شمرده مى ‏شود

     آئين خنياگرى و نغمه‏ هاى نوروزى

  عناوين برخى گفت‏وگوها:

   زمستان؛ تلخ و يخ‏زده، يك موسيقى خاكسترى

     نياز امروز و هويت ديروز

     پوشالِ لاى ظروف چينى

      موسيقى ايرانى و هويت ملى

    "براى من پرداختن به موسيقى به منزله پرداختن به يك حرفه نيست، پرداختن به يك هنر به مفهوم مصطلح آن نيز نيست. يكى دانستن يا همسو پنداشتن هنر و حرفه نيز مورد نظر نيست. موسيقى براى من ابزارى نيست كه بتواند صرفاً احساس را بيان كند و ابزارى نيست كه بتواند صرفاً انديشه را انتقال دهد. زيرا به گمان من بيان احساس و بيان انديشه به تنهايى قلمروهاى محدودى هستند كه از پهنه بى‏پايان حيات. موسيقى براى من مهم‏ترين انگيزه براى تداوم زندگى است با همه ابعاد آن و شايد بدانيم كه ابعاد زندگى - و نه‏ تنها زنده بودن - بسيار پيچيده و رنگارنگ است.

    ... وقتى به گذشته مى‏نگرم، مى‏ بينم كه با وجود فراز و نشيب‏ها توانسته‏ام زندگى كنم و فقط زنده نباشم و تلاش من در راستاى دستيابى به انعكاس‏ها و جنبه‏ هاى متنوع وجود انسانى بوده است.

   (از من كتاب، صفحه 44)

بيست ترانه محلى فارس

 گردآورى و تأليف: محمدرضا درويشى

 ناشر: چنگ - چاپ اول: 110ص- 1363

 ماهور – چاپ دوم: 125ص - 1373

 بيست ترانه محلى فارس نخستين كتاب منتشر شده محمدرضا درويشى است. اين كتاب از بخش‏هاى زير تشكيل شده است:

       1. پيشگفتار

     2. سرآغاز

            موسيقى در ايل قشقايى

            درباره موسيقى و شعر ترانه ‏ها

            طرز نگارش اشعار

       3. بيست ترانه محلى فارس: آوانويسى به همراه شعر

      4. ترانه‏ ها - مقايسه با رديف موسيقى سنتى

      5. ترانه‏ هاى محلى فارس - تحليل اشعار

    6. كتاب‏شناسى فارس

مؤلف در پيشگفتار، ضرورت توجه به فرهنگ‏هاى شفاهى و دلايل ثبت ترانه‏ها را متذكر شده است:

  كار گردآورى و ثبت ترانه‏هاى محلى در ايران وسعت زيادى نداشته و با وجود اهميت بسيار زياد آن تا قبل از ده پانزده سال گذشته تقريباً كار مهمى در اين زمينه انجام نگرفته است.

   (به نقل از پيشگفتار كتاب صفحه 8)

     در فصل سرآغاز كتاب، مطالبى در مورد موسيقى قشقايى عنوان گرديده است، سپس نكاتى پيرامون موسيقى و شعر و ترانه‏هاى محلى فارس آمده است.

     فصل سوم به ثبت و آوانگارى ترانه‏ها و اشعار آن‏ها اختصاص دارد.

   در فصل چهارم پس از يك مقدمه كه روش كار مؤلف بر پايه آن استوار است، ترانه‏ها با گوشه‏هاى رديف دستگاهى موسيقى ايران مقايسه شده‏اند.

    پايان بخش كتاب نيز حاوى تحليل اشعار ترانه‏هاى محلى فارس است.

    در اين كتاب دغدغه‏هاى مؤلف پيرامون فرهنگ‏هاى شفاهى مشاهده مى‏شود. اما روش نگارش آن تا حدود زيادى با ساير كتاب‏هاى مؤلف تفاوت دارد، از جمله بخش تطبيقى آن با موسيقى رديف.

 بخشى از متن كتاب:

    ادبيات عاميانه مردم در كنار كوشش‏هاى آنان براى تأمين نيازمندى‏هاى زندگى آغاز گشته و تكامل يافته است. اولين نمونه‏ها، شامل مراسم ساده‏اى بوده است كه هنگام انجام فعاليت‏هاى روزمره و براى ايجاد نظم اجرا مى‏شده و اصوات و آهنگ‏هايى كه غالباً با ريتم حركات در انجام كارهاى معين هماهنگى داشتند نخستين ترانه‏هايى بودند كه بعدها نيز به‏طور مستقل مورد استفاده قرار گرفتند.   (از فصل پايانى كتاب صفحه101 ) 

 موسيقى و خلسه

ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان

 پژوهش: محمدرضا درويشى

 ناشر: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور

 چاپ اول: 54ص - 1378 - مصور

 كتابى كم‏ حجم كه به زبانى ساده روايتى از مراسم گواتى بلوچستان و موسيقى آن را ارائه مى‏ دهد.

 فهرست كتاب:

     مقدمه

     يادها و خاطره‏ها

      قصيده شيخ عبدالقادر گيلانى

      ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان (كليات)

      ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان (آوانويسى و متن)

     ذكرهاى مراسم گواتى بلوچستان (تصاوير)

    نويسنده در مقدمه به انگيزه نگارش كتاب پرداخته و روش تدوين كتاب را تشريح نموده است.

     در بخش يادها و خاطره‏ها، با روايتى توصيفى از يكى از سفرهاى مؤلف به بلوچستان و برخورد او با مراسم گواتى مواجه مى‏شويم: "شبى بود فراتر از نيمه بر ساحل درياى عمان و بندر خموش كه از روز زيباتر مى‏نمود، زيرا دردها در هجوم تاريكى خاموش گشته و در انتظار فردايى دگر بودند. فردايى شايد بسان ديروز براى بيابان‏نشين‏هاى بلوچ.

   (از فصل يادها و خاطره‏ها صفحه 14)

      در بخش كليات، مؤلف به تشريح مراسم گواتى به زبانى ساده و روان پرداخته و نحوه انجام مراسم، مراحل آن و موسيقى و سازهاى مورد استفاده در آن را بيان نموده است.

     متن ذكرها و آوانويسى آن‏ها به روش خاص، از ذكرهاى اجرا شده توسط خليفه شهمير بلوچ مالدارى در چابهار بخش ديگر اين كتاب را تشكيل مى ‏دهد.

      پايان بخش كتاب، تصاويرى از مراسم گواتى است كه بر جذابيت كتاب و ارتباط با محتواى آن افزوده است.

  هفت اورنگ